Dịch tả lợn châu Phi là bệnh virus nguy hiểm ở heo và không gây bệnh cho người. Nếu nhiều heo sốt, bỏ ăn, da đỏ tím, xuất huyết hoặc chết bất thường, bà con cần dừng di chuyển heo, người, xe, dụng cụ và báo cơ quan thú y địa phương để được hướng dẫn lấy mẫu an toàn.
Nghi dịch tả lợn châu Phi: không chờ dấu hiệu nặng
Bảng này giúp chọn tốc độ phản ứng. Nếu có dấu hiệu ở nhiều mức, hãy xử lý theo mức nặng nhất.
| Mức độ | Dấu hiệu tại đàn | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | Một con giảm ăn hoặc sốt nhưng chưa có dấu hiệu đặc trưng và chưa xuất hiện ca chết. | Đánh dấu con bệnh, hạn chế di chuyển và đo lại thân nhiệt; không dùng dấu hiệu nhẹ để tự loại trừ ASF. |
| Cần đánh giá sớm | Nhiều con sốt, bỏ ăn, yếu, da đỏ, nôn, tiêu chảy hoặc nái sảy thai trong cùng khu. | Báo bác sĩ thú y hoặc cơ quan thú y địa phương trong ngày và chuẩn bị số liệu đàn. |
| Khẩn cấp | Heo chết bất thường, số ca tăng nhanh, xuất huyết, da đỏ tím hoặc nhiều khu cùng xuất hiện bệnh. | Dừng ngay việc đưa heo, xác heo, phân, xe và dụng cụ ra khỏi khu nghi ngờ; báo cơ quan thú y. |
Một dấu hiệu riêng lẻ như sốt hoặc bỏ ăn có thể gặp ở nhiều bệnh. Mức nghi ngờ tăng khi nhiều biểu hiện xuất hiện cùng lúc, số ca tăng nhanh hoặc heo chết bất thường trong cùng khu vực.
| Nhóm dấu hiệu | Biểu hiện có thể gặp | Thông tin nên ghi |
|---|---|---|
| Toàn thân | Sốt, bỏ ăn, nằm tụ, yếu nhanh | Ngày bắt đầu, số con mắc trên tổng đàn, nhiệt độ đã đo |
| Da và tuần hoàn | Đỏ hoặc tím ở tai, bụng, chân; chấm xuất huyết | Vị trí, mức lan và ảnh chụp theo thời gian |
| Tiêu hóa | Nôn, tiêu chảy hoặc táo bón | Màu phân, số con mắc và dấu hiệu mất nước |
| Hô hấp | Thở nhanh, khó thở | Số con khó thở khi đang nghỉ |
| Sinh sản | Sảy thai hoặc nái suy sụp | Giai đoạn mang thai và số nái bị ảnh hưởng |
| Tử vong | Chết đột ngột hoặc chết tăng từng ngày | Số chết, thời điểm, khu đầu tiên xuất hiện |
Những dấu hiệu này cũng có thể giống bệnh tai xanh, dịch tả lợn cổ điển, tụ huyết trùng hoặc một số bệnh nhiễm trùng nặng khác. Bài bệnh tai xanh ở lợn giúp bà con nhận biết các điểm cần đối chiếu, nhưng kết luận cuối cùng vẫn phải dựa trên đánh giá thú y và xét nghiệm.
Nguyên nhân và đường lây của dịch tả lợn châu Phi
ASF là bệnh gì?
Dịch tả lợn châu Phi, thường viết tắt là ASF, do virus ASF gây ra ở heo nhà và heo hoang. Bệnh có thể gây sốt cao, bỏ ăn, suy yếu, xuất huyết, da đỏ tím, nôn, tiêu chảy, sảy thai và chết. Mức độ biểu hiện thay đổi theo chủng virus, sức khỏe đàn và điều kiện nuôi nên không thể chẩn đoán chỉ bằng mắt.
ASF không lây sang người và không phải bệnh dịch tả lợn cổ điển. Tuy nhiên, con người có thể mang vật chất nhiễm trên giày, quần áo, tay, dụng cụ hoặc phương tiện. Virus cũng có thể đi theo heo sống, sản phẩm từ heo, thức ăn hoặc chất thải bị nhiễm.
Virus có thể vào trại qua heo, người, xe, dụng cụ và thức ăn
Đường xâm nhập thường liên quan đến heo nhiễm, phương tiện, người, quần áo, giày ủng, dụng cụ, thức ăn hoặc sản phẩm từ heo bị nhiễm. Do virus có khả năng tồn tại trong môi trường và vật chất hữu cơ, một bề mặt trông sạch bằng mắt vẫn có thể tiềm ẩn rủi ro.
Hãy dựng lại 14–30 ngày trước khi xuất hiện ca đầu tiên: xe nào vào trại, nhân viên có đi trại khác không, nguồn heo và cám có thay đổi không, khu vực nào dùng chung dụng cụ, xác và chất thải được đưa ra theo đường nào. Bản ghi theo thứ tự thời gian thường hữu ích hơn việc chỉ tăng tần suất phun sát trùng mà không tìm điểm hở.
Cách xử lý khi nghi dịch tả lợn châu Phi trong 24 giờ đầu
- Dừng di chuyển: không chuyển heo, xác heo, phân, thức ăn thừa, dụng cụ hoặc phương tiện ra khỏi khu nghi ngờ.
- Hạn chế người ra vào: chỉ để người có nhiệm vụ tiếp cận; ghi lại ai đã vào và đã đi qua khu nào.
- Báo cơ quan thú y địa phương: cung cấp vị trí trại, số heo mắc–chết và thời điểm bắt đầu; thực hiện theo hướng dẫn hiện hành tại địa phương.
- Không tự mổ khám: thao tác không đúng có thể làm máu và dịch cơ thể phát tán rộng hơn.
- Không bán chạy hoặc tự vận chuyển: hành động này làm tăng nguy cơ đưa mầm bệnh sang trại khác và có thể vi phạm quy định phòng chống dịch.
- Giữ lại dữ liệu: camera, sổ xe, sổ nhập heo, phiếu cám, lịch khách và lịch nhân viên là căn cứ lần đường lây.
Nếu bà con chỉ đang thắc mắc về nguy cơ với gia đình và người tiêu dùng, có thể xem bài dịch tả lợn châu Phi có lây sang người không. Việc bệnh không lây sang người không có nghĩa thịt hoặc sản phẩm từ heo nghi nhiễm được phép sử dụng hay di chuyển tự do.
Thông tin cần báo cho bác sĩ thú y
Cuộc gọi đầu tiên càng rõ, người phụ trách càng dễ quyết định mức khẩn cấp và chuẩn bị phương tiện bảo hộ, vật tư lấy mẫu. Trại nên cử một người tổng hợp thông tin thay vì để nhiều người báo các số liệu khác nhau.
- Tên và vị trí trại; số điện thoại người phụ trách tại chỗ.
- Tổng đàn theo từng nhóm tuổi và số con hiện có.
- Số heo bắt đầu có dấu hiệu, số mắc mới và số chết theo từng ngày.
- Khu chuồng đầu tiên xuất hiện bệnh và trình tự lan sang khu khác.
- Ngày, giờ bắt đầu sốt, bỏ ăn, xuất huyết, nôn, tiêu chảy hoặc chết.
- Nguồn heo nhập gần nhất, ngày nhập, phương tiện và người giao nhận.
- Xe cám, xe bắt heo, khách, đội sửa chữa hoặc nhân viên mới ra vào gần đây.
- Thức ăn thừa, phụ phẩm hoặc nguyên liệu có nguồn gốc từ heo nếu có.
- Vaccine, thuốc và sản phẩm đã dùng; thời điểm sử dụng.
- Ảnh hoặc video quay từ khoảng cách an toàn, có ghi ngày giờ và khu vực.
Không chỉnh sửa ảnh theo cách làm mất thông tin gốc. Với video, nên quay toàn cảnh trước rồi mới ghi lại một vài con điển hình, tránh xua heo chạy khiến biểu hiện hô hấp thay đổi và tăng nguy cơ phát tán.
Không tự lấy mẫu hoặc mổ khám heo nghi bệnh
Loại mẫu, con được chọn, cách lấy, bao gói và vận chuyển phải do cơ quan thú y hoặc người có chuyên môn quyết định. Chủ trại không nên tự lấy máu, cắt mô hay mổ xác heo nghi bệnh. Điều trại cần chuẩn bị là danh sách con mới biểu hiện, đường đi sạch–bẩn và khu vực làm việc đủ tách biệt.
| Trước khi người lấy mẫu đến | Trại cần chuẩn bị | Không nên làm |
|---|---|---|
| Chọn ca đánh giá | Đánh dấu con mới có dấu hiệu và giữ nguyên vị trí | Không gom nhiều con từ các khu khác nhau |
| Đường tiếp cận | Xác định lối vào, lối ra và điểm thay bảo hộ | Không để khách tự đi xuyên khu nuôi |
| Dữ liệu | In hoặc mở sẵn nhật ký mắc–chết, sơ đồ trại | Không chỉ báo số liệu bằng trí nhớ |
| Ảnh/video | Giữ file gốc, ghi khu và thời điểm | Không chuyển tiếp tràn lan gây hoang mang |
| Sau thao tác | Thực hiện khử nhiễm theo hướng dẫn của người phụ trách | Không tự dùng lại dụng cụ ở khu khác |
Việc “chuẩn bị lấy mẫu” ở đây không có nghĩa người chăn nuôi tự thao tác. Mục tiêu là giúp bác sĩ thú y tiếp cận đúng ca, giảm số lần đi lại và hạn chế mang vật chất nghi nhiễm qua các khu nuôi.
Sản phẩm sát trùng hỗ trợ kiểm soát ASF sau khi đã làm sạch
Vì sao phải loại bỏ phân, cám và bùn trước?
Phân, cám, bùn và chất hữu cơ có thể che bề mặt, cản hóa chất tiếp xúc với mầm bệnh và làm giảm hiệu quả của nhiều chất sát trùng. Quy trình đúng thường gồm loại bỏ chất bẩn, rửa theo hướng không làm nước bẩn chảy sang khu sạch, để bề mặt đạt điều kiện phù hợp rồi mới dùng sản phẩm sát trùng theo nhãn.
- Khoanh vùng sạch, vùng đệm và vùng bẩn.
- Thu gom chất thải theo hướng dẫn phòng dịch.
- Làm sạch khô để loại phân, cám và vật liệu bám.
- Rửa có kiểm soát; không dùng áp lực làm bắn chất bẩn sang khu khác.
- Chuẩn bị dung dịch đúng nồng độ, đủ lượng và đúng dụng cụ.
- Bảo đảm bề mặt được tiếp xúc đủ thời gian theo nhãn.
- Ghi ngày giờ, người thực hiện và khu vực đã xử lý.
Sản phẩm sát trùng chỉ là một lớp trong hệ thống an toàn sinh học. Sau khi trại đã làm sạch và xác định đúng bề mặt cần xử lý, VIREX có thể được dùng cho bề mặt chuồng trại, thiết bị, phương tiện, bánh xe hoặc hố nhúng ủng theo nhãn sản phẩm. Dạng bột cần được pha đúng hướng dẫn; không dùng trực tiếp trên vật nuôi.
Với nhu cầu vệ sinh định kỳ, giữa các lứa hoặc tại khu vực nguy cơ, FCA VIRCONTROL là một lựa chọn sát trùng môi trường khác. Việc chọn VIREX hay FCA VIRCONTROL nên dựa trên bề mặt, quy trình của trại, tài liệu kỹ thuật và hướng dẫn của người phụ trách; không nên đổi sản phẩm liên tục để bù cho bước làm sạch chưa đạt.
Bà con có thể xem danh mục Thuốc sát trùng sau khi đã xác định mục tiêu sử dụng. Với ổ dịch nghi ngờ hoặc đã được xác nhận, mọi hoạt động vệ sinh, tiêu độc, xử lý xác và chất thải phải tuân theo chỉ đạo của cơ quan thú y, không tự áp dụng quy trình thông thường của trại.
5 điểm cần kiểm tra mỗi ngày để ngăn virus vào trại
| Điểm kiểm tra | Câu hỏi cần trả lời | Bằng chứng tại trại |
|---|---|---|
| Cổng và xe | Xe có dừng đúng vị trí và đi theo luồng quy định không? | Sổ xe, camera, nhật ký vệ sinh |
| Người | Có thay đồ, ủng và rửa tay tại đúng ranh giới không? | Danh sách vào trại, vật tư bảo hộ |
| Dụng cụ | Dụng cụ có được dùng riêng theo khu không? | Mã màu, vị trí cất giữ |
| Heo và cám | Nguồn vào có hồ sơ và thời gian cách ly phù hợp không? | Phiếu nhập, lịch cách ly |
| Xác và chất thải | Đường đưa ra có cắt qua vùng sạch không? | Sơ đồ luồng và nhật ký xử lý |
Một hố sát trùng đầy dung dịch không chứng minh trại an toàn nếu ủng còn dính phân, dung dịch không được thay hoặc mọi người đi vòng qua. Kiểm tra hành vi thực tế quan trọng hơn việc chỉ kiểm tra có đủ trang thiết bị hay không.
Cách phòng dịch tả lợn châu Phi tái xâm nhập
Kiểm soát nguồn heo, thức ăn, xe, người và dụng cụ ngay từ cổng trại. Phân rõ đường đi sạch–bẩn, thay quần áo và ủng trước khi vào khu nuôi, không dùng chung dụng cụ giữa các khu và ghi lại mọi lần xe hoặc người ra vào. An toàn sinh học phải được thực hiện hằng ngày, không chỉ khi khu vực đã có dịch.
Những điều cần biết khi trại nghi mắc ASF
Dịch tả lợn châu Phi có lây sang người không?
Không. ASF không gây bệnh cho người. Tuy nhiên, người có thể mang vật chất nhiễm trên quần áo, giày, xe hoặc dụng cụ và làm virus lan giữa các đàn heo.
Có thể nhận biết ASF chỉ bằng dấu hiệu bên ngoài không?
Không. Nhiều bệnh có biểu hiện tương tự. Ca nghi ngờ cần được cơ quan thú y đánh giá và xác nhận bằng xét nghiệm phù hợp.
Trại có nên tự lấy mẫu gửi phòng xét nghiệm không?
Không nên tự thao tác. Hãy báo cơ quan thú y hoặc bác sĩ được phân công để được hướng dẫn về con cần chọn, loại mẫu, bảo hộ, bao gói và vận chuyển.
Phun sát trùng lên bề mặt còn phân có được không?
Không nên coi đó là quy trình đạt yêu cầu. Chất hữu cơ có thể làm giảm tiếp xúc và hiệu quả của hóa chất; cần làm sạch trước theo hướng dẫn.
Vaccine có thay thế an toàn sinh học không?
Không. Nếu địa phương hoặc chương trình thú y sử dụng vaccine ASF được phép lưu hành, vaccine vẫn chỉ là một phần của kế hoạch kiểm soát. Kiểm soát heo, người, xe, dụng cụ, cám và chất thải vẫn cần được duy trì.
Sau khi sát trùng có thể nhập đàn lại ngay không?
Không tự quyết định dựa trên việc bề mặt đã khô. Tái đàn phải theo đánh giá nguy cơ, kết quả giám sát và hướng dẫn hiện hành của cơ quan thú y.
với dịch tả lợn châu Phi, hành động đúng trong những giờ đầu là dừng di chuyển, báo cơ quan thú y và bảo toàn thông tin để điều tra. Làm sạch và sát trùng chỉ hiệu quả khi nằm trong một quy trình an toàn sinh học có phân vùng, người phụ trách, thời gian tiếp xúc và nhật ký kiểm tra rõ ràng.